Driekoningen

Driekoningengebruiken

Juist de donkere dagen rond Kerstmis
en Nieuwjaar werden in het verleden
vaak aangegrepen om te feesten. Broederlijke
feesten, door arm en rijk samen gevierd. Er
werd doorgaans veel gegeten en nog meer gedronken.
Bij weigering van drank moest men zelfs vaak
een pand inleveren. Aan boord van schepen en
ook in gevangenissen werd Driekoningen
gevierd, meestal op een Sinterklaasachtige
manier: liedjes zingen en cadeautjes ontvangen.

De eet- en drankgelagen, alsmede de branden
die dat soms tot gevolg had, deden de
overheden op een gegeven moment besluiten
dit soort feesten bij de wet te verbieden.
De armen voelden zich daardoor zo bedreigd,
dat uit die nood het zingen langs de
huizen werd geboren.

Al sinds eeuwen trekken in Nederland en andere
landen van Europa dan ook op 6 januari
'Driekoningen' langs de deur. Het Driekoningenfeest
kent een groot aantal folkloristische elementen;
de bekende 'bonenkoek' of Driekoningenbrood
is er daarvan slechts één. Wie het stuk met
de boon trof, mocht voor één dag koning(in)
zijn en de lakens uitdelen.

Waarschijnlijk gaat dit ritueel terug
op een oud Germaans gebruik: in de twaalf
nachten dat de nieuwjaarsfeesten duurden
mocht men geen peulvruchten eten; de
'heilige boon' betekende het einde
van de vastentijd.

We zien ook sporen van heidense
Driekoningengebruiken in Europese landen.

'Hoe oud het gebruik is weten wij niet,
maar in Stubbe's Anatomy of Abuses in
Engeland van 1583 wordt een Driekoningenfeest,
dat vrij zeker als een oudere en meer
heidense vorm van het feest kan worden beschouwd,
als volgt beschreven: De jongemannen van
een kerspel kiezen met Driekoningen een
aanvoerder, die zij plechtig tot koning
kronen. Deze kiest dan twintig, veertig, zestig
of honderd volgelingen voor zijn erewacht.

Deze kleden zich in lichtkleurige gewaden,
zoals lichtgeel of lichtgroen en tooien zich
met linten en sjerpen, gouden ringen
en edelstenen.

Om elk been knopen zij twintig tot veertig
bellen en zij dragen een zakdoek in de
hand en soms een kruis over de schouder.
Behalve dit voeren zij hun hobby-horses
met zich mede, of ook wel hun draken e.d.
en hebben zij trommelslagers en pijpers
bij zich om hun duivelsdans te spelen.

Dansende en met hun zakdoeken zwaaiende als
geïncarneerde duivels maken zij zoveel geraas,
dat niemand zijn eigen stem kan verstaan.
Daarop gaan zij naar een kerkhof, waar zij
hun priëlen en tenten hebben opgeslagen en
dansen daar dag en nacht. Wij hebben hier
een voorbeeld van een geraasmakende ommetocht,
waarvoor het centrale punt de oude gewijde
plaats is: de thans christelijke
kerk met het kerkhof.

Blijkbaar heeft de Kerk er later een christelijke
tint aan gegeven en in plaats van de ene
gekozen koning - het zinnebeeld van de
godenkoning Wodan, die met zijn einherjar
rondtrekt - heeft men een drietal koningen
ingevoerd, waarvan er één zwart zou zijn.
Hoewel dit op geen enkel bijbels gegeven steunt'.

Dat het hier om een drietal ging dat onder
leiding van Wodan stond ligt voor de hand.
Het drietal Wodan, Donar en Frya, trokken
volgens legendes de wereld door en beleefden
van alles. Omdat Wodan een god van de
doden was werd hij wel vaker afgebeeld
met een zwart gezicht.

Ook blijkt het dat 26 december een speciale
dag was die aan Wodan was gewijd. Dat men
dus al bepaalde feesten en rituelen had
rond die tijd is dus niet verwonderlijk. In het
begin van de kerk in Europa stond de Kerk
oogluikend toe, dat bepaalde heidense
rituelen in gebruik bleven.

Het duurde tot 743 voor Bonifacius de
'Indiculus superstitionum et paganiarum'
opstelde. Toen dit na jaren nog niet
voldoende werkte heeft men besloten de meest
gangbare heidense gebruiken en
feesten te 'kerstenen’.

Driekoningengebruiken elders in Europa

Uiteraard heeft de Driekoningenfolklore
zich niet alleen in ons eigen land ontwikkeld.
In vele landen van Europa bestonden en
bestaan nog steeds typische Driekoningengebruiken.
Op heel veel plaatsen trekken
Driekoningenstoeten rond, mogelijk
geïnspireerd door de kerststallen die werden
uitgebreid met hele karavanen kamelen en
rijkelijk werden voorzien van Koningen.

In Rome trekt niet de Driekoningenstoet,
maar de heks Befana (waarschijnlijk een
verbastering van 'Epifanie', de verschijning
des Heren, zoals de officiële benaming van
Driekoningen luidt) door de straten van
de stad rond. Alle heksen (variërend van kleine
heksjes op bezemstelen tot enorm
zwevende heksen van de meest afgrijselijke
materialen gemaakt) hebben één ding gemeen:
ze hebben snoep bij zich voor de kinderen.

Heel anders wordt Driekoningen in Polen gevierd:
een huiselijk feest met permanent gedekte tafels.
Midden op tafel ligt een soort vogelnest van stro,
ter herinnering aan de kribbe in de stal.
Daaroverheen gaat het tafelkleed; in het 'holletje'
dat zo ontstaat wordt een stukje ouwel gelegd.
Iedere gast breekt een stukje van die ouwel af
en eet dat op. Het eten ervan betekent zoiets als:
'Het gaat je goed in dit nieuwe jaar, moge honger
en ellende je bespaard blijven'.

In het Duitse Beieren bestond de gewoonte om
op 6 januari met gewijd krijt op de huisdeuren
de letters CMB (afkorting voor 'Christus
Mansionem Benedicat': moge Christus deze woning
zegenen) met een jaartal. Toen men geen
Latijn meer verstond, heeft de volksmond
daarvan de namen van de Drie Koningen
gemaakt: Caspar, Melchior en Balthasar.

Naar de Kerstpagina's

Kerstgroet in vele talen en uit vele landen

Alles over Kerstbomen in verschillende landen

Wetenswaardigheden over de Kerstboom

Niet vreemd, maar anders

Kerst in andere landen

De geschiedenis van de Kerstman

De geschiedenis van Advent

A Christmas Carol en Charles Dickens

De Geboorte van Jezus in de bijbel (Lucas)

De Geboorte van Jezus in de bijbel (Mateüs)

Kerstversieringen - Kerstballen