KERSTVERSIERINGEN
De Kerststal
De geschiedenis van de kerststal
Deze werd in 1223 voor de eerste keer door
Franciscus van Assisi in een kerk opgesteld.
Zoals eens de herders in Bethlehem, waren de gelovigen
nu 'pelgrims' naar de kribbe. Al snel stonden er kribben
in vele kerken en kloosters, later ook in scholen en huiskamers.
Het sobere
verhaal van Jezus' geboorte heeft de
volksfantasie door de eeuwen heen voldoende voedsel
gegeven om daaromheen kleurrijke taferelen te laten ontstaan.
Zo behoorde het
bouwen van de kerststal
tot de voornaamste volksgebruiken.
De eigenlijke kerststal treffen we pas aan
tegen het einde van de middeleeuwen.
Het waren overigens slechts de rijken
die zich een
kerstgroep konden veroorloven; bij het gewone volk thuis
stond alleen maar een wiegje met een (houten) pop erin.
Het was
Franciscus die in 1223 's nachts in een grot
in het Italiaanse Greccio het kerstgebeuren met levende
figuren liet uitbeelden. De oudst bekende voorstelling
wordt bewaard in de basiliek van Sante
Maria Maggiore in Rome (1289).
In de 15e eeuw
wordt de kerstkribbe vooral populair in
Zuid-Italië, waar het gebruik ontstond een aantal
beeldjes tegen een geschilderde achtergrond te plaatsen.
Vanaf de 17e eeuw
verspreidde het gebruik zich over Sicilië,
Spanje, Portugal, Frankrijk (waar vanaf de 18e eeuw tot begin
19e eeuw in theaters en winkeletalages kribben werden
opgesteld: de figuren daar omheen waren marionetten die
door een inwendig mechanisme beweegbaar waren) en in Polen.
Ook in Nederland
en België werd het gebruik van de
kerststal populair. De oudst bekend kribben zijn die
van Roermond (1370), Utrecht (1489),
Delft (1502) en Weert (1520).
Met Kerstmis wordt
in veel kerken en huiskamers een
kerststal neergezet. Vooral in grotere kerken zijn ze zijn
vaak zeer uitgebreid en fraai. Hiermee wordt de boodschap
dat God in het kerstkind mens is geworden, tastbaar gemaakt.
In bijna iedere kerststal treffen we naast het kerstkind
ook Maria, Jozef, een os en een ezel aan. De engel die
de boodschap aan de herders verkondigt hangt vaak in
de nok van de stal of grot. Wie het echt goed wil doen,
plaatst het kindje pas in de kerstnacht in de kribbe, en
daarna - ieder op hun beurt - de herders en de drie wijzen.
De verering van Christus' geboorteplek is zo oud als
de kerk. Al in de tweede eeuw trokken pelgrims naar Bethlehem
om de plek te bezoeken waarin Christus volgens de
overlevering werd geboren. In het westen groeide de
devotie voor de kerststal toen in de zevende eeuw een
gedeelte van de vermeende kribbe uit Bethlehem werd
overgebracht naar de basiliek van Maria in Rome. Het werd
met Kerstmis ter verering tentoongesteld.
Franciscus van Assisi
Het stalletje van Bethlehem zoals we dat nu kennen,
gaat terug op Franciscus van Assisi. In 1223 kreeg hij
van Paus Honorius III (1216-1227) toestemming om
het kersttafereel met levende personen voor te stellen.
In het bos bij Greccio bouwde hij een stalletje. Op
Kerstavond werd voor het stalletje de Heilige Mis opgedragen,
waarbij het idee was dat het Goddelijk kind zelf onder
de gedaante van brood en wijn aanwezig zou zijn. En
dan verhaalt de legende: Toen Franciscus het
Evangelie
zong en gekomen was bij de woorden "en legde hem
neder in de kribbe", knielde hij neer om het geheim
der menswording te overwegen en zie in zijn armen
kwam een kindje, omstraald van schitterend licht.
Het zijn dan ook de franciscanen die de volksdevotie
rondom het stalletje van Bethlehem wijd hebben verspreid.
De evangelisten maken in de bijbel overigens geen melding
van een rondom de kribbe aanwezige os en ezel. De bijbel
vermeldt wel een voerbak, maar geen stal. De stal die later
aan het kerstverhaal is toegevoegd dient waarschijnlijk
om de armoede van het paar nog te onderstrepen. Volgens
de getuigenis van de H. Justinus, een christelijke filosoof
die leefde in de tweede eeuw, werd Jezus geboren in een grot.
Deze 'geboortegrot' in Bethlehem is tot op de dag van
vandaag een belangrijke bedevaartsplaats.
In de bijbel wordt niet gesproken van koningen maar
van wijzen of magiërs. Dat desondanks de term koningen
gangbaar is geworden komt waarschijnlijk door liederen
uit de bijbel. De profeet Jesaja bijvoorbeeld schrijft herhaaldelijk
over koningen die de Messias bij zijn komst zullen
aanbidden (o.a. Jesaja 60).
Het aantal wijzen wordt in het evangelie niet vermeld.
Het aantal drie is wellicht in de wereld gekomen doordat
er drie geschenken werden aangeboden: wierook, mirre
en goud. Later is men de 'drie koningen' bovendien gaan
zien als vertegenwoordigers van de drie bekende continenten:
Azië, Afrika en Europa. Daarom zijn zij op afbeeldingen
vaak respectievelijk bruin, zwart en blank.
De aanwezigheid van een stal en van drie koningen
in het niet-bijbelse kerstverhaal, kan mogelijk verklaard
worden met behulp van de Romeinse zonnecultus. Het feest
van Kerstmis is door de Kerk met opzet op 25 december
geplaatst, ter kerstening van het heidense feest van de
winterzonnewende. In het Romeinse Rijk stond deze dies
natalis solis invincti - geboortedag van de onoverwinnelijke
zon - in het teken van de zonnegod Mithras. Deze Mithras
werd volgens de verhalen wel degelijk geboren in een stal.
Bovendien waren bij zijn geboorte drie koningen aanwezig.
Mogelijk dat de onduidelijkheden of lacunes in het bijbelverhaal
door en voor christenen in het Romeinse Rijk zijn aangevuld
met elementen uit het verhaal van Mithras.
Ook in Italië is het gebruik om een kerststal te maken,
nog altijd zeer levendig. Op de grote kerstmarkt op de
Piazza Navona in Rome kunnen kerststallen en
kerststalfiguren in alle soorten en maten worden gekocht.
Op het Sint-Pietersplein staat sinds 1982 ieder jaar een
meer dan levensgrote kerststal, of presepio zoals de Italianen
zeggen. Daarin beelden levende figuren het kerstverhaal uit.
Het is een initiatief van paus Johannes Paulus II, die van mening
was dat het plein in de Kersttijd wel wat versiering
kon gebruiken. Hij koos daarbij behalve voor een enorme
Kerstboom, bewust ook voor een kerststal, in
navolging van de H. Franciscus.
Kerstgroet in vele talen en uit vele landen
Alles over Kerstbomen in verschillende landen
Wetenswaardigheden over de Kerstboom
De geschiedenis van de Kerstman
A Christmas Carol en Charles Dickens
De Geboorte van Jezus in de bijbel (Lucas)
De Geboorte van Jezus in de bijbel (Mateüs)
Kerstversieringen - Kerstballen
The twelve days of Christmas
De 12 dagen van Kerstmis
Wetenswaardigheden over het Kerstfeest
Mijn Kerstwensen speciaal voor u
Een bijzondere kerstvoorstelling