De geschiedenis van Sinterklaas
De geschiedenis van sinterklaas.
Op 5 december is het in Nederland
sinterklaasavond.
Zo'n 65% van de bevolking viert dan de 'verjaardag'
van sinterklaas en men geeft elkaar uit naam van
de goedheiligman cadeautjes.
Men denkt vaak dat het vieren van dit sinterklaasfeest
reeds een eeuwenoude traditie is, maar dit is niet zo.
Het feest van Sint-Nicolaas bestaat weliswaar al meer
dan 700 jaar, maar de manier waarop wij tegenwoordig de
sinterklaas vieren is pas vanaf omstreeks 1850 ontstaan.
Zo is de nu algemene sinterklaasavond of pakjesavond in
huiselijke kring op 5 december van betrekkelijk recente datum.
Volgens de heiligenkalender van de katholieke kerk namelijk
is 6 december de gedenkdag van de heilige Nicolaas.
Tot na de tweede wereldoorlog vonden kinderen op de
morgen van 6 december de geschenken die sinterklaas
hen had gebracht. Zoals bij zoveel feesten, werd echter
ook de vooravond van de eigenlijke feestdag bij
de viering betrokken: sinterklaasavond.
De volwassenen kwamen bij elkaar voor een gezellig samenzijn.
In gegoede kringen, en met name in de steden, gaven
volwassenen elkaar op die avond al in de negentiende
eeuw geschenken. Dit gebruik verspreidde zich pas
gedurende de eerste helft van de twintigste eeuw over het
hele land en naar andere sociale lagen van de bevolking.
Kinderen werden steeds meer betrokken bij deze pakjes-
of surpriseavond. Thans geldt 5 december algemeen als
de 'verjaardag' van sinterklaas.
Nicolaas
Er is vrijwel niets bekend over het leven van
Nicolaas.
Hij was in de vierde eeuw bisschop van Myra in Klein-Azië
(nu Zuidwest-Turkije). Al in de zesde eeuw werd hij
als heilige vereerd in het Byzantijnse Rijk en in de tiende
eeuw ook in het westen. Nadat zijn relieken in de elfde eeuw
naar Bari (Italië) waren overgebracht, verbreidde zijn verering
zich over heel West-Europa.
De vele wonderverhalen die na zijn dood rond
zijn
leven ontstonden, maakten Nicolaas tot beschermheilige
van alle mogelijke groepen in de samenleving (zeelieden,
kooplieden, ongehuwde vrouwen, kinderen, enz.).
Door het verhaal bijvoorbeeld dat hij drie
kinderen,
die door een slager waren geslacht en in een pekelvat
waren gestopt, weer tot leven wekte, werd hij de
beschermheilige van kinderen; De legende dat hij drie
meisjes redde van de prostitutie door tot drie keer toe
's nachts heimelijk een zak met goud door het raam te
werpen (als bruidsschat) bezorgde hem het patronaat van
ongehuwde meisjes en hoeren.
Het traditionele aan kinderen vertelde verhaal over de
nachtelijke bezoeken van sinterklaas waarin hij geschenken
komt brengen, gaat waarschijnlijk terug op deze legende.
Patroon van zeevaarders werd
Nicolaas door de vele
wonderverhalen over zijn bijstand aan schippers in nood.
Zo werd Sint-Nicolaas een populaire heilige aan wie talrijke
kerken werden gewijd en die in veel plaatsen in
Europa werd vereerd.
Middeleeuwen
Op
middeleeuwse kloosterscholen werd de feestdag van
Sint-Nicolaas gevierd door scholieren.
In de dertiende eeuw werd Nicolaas in Noord-Frankrijk
als patroon van schoolkinderen en als opvoeder van
de jeugd vereerd. Tijdens zijn feest 'verscheen' de heilige
in een mirakelspel aan de kinderen, hij bracht geschenken
aan ijverige leerlingen en vermaande luie leerlingen.
Ook kwam het in deze tijd voor dat leerlingen zelf als
verklede bisschoppen de straat opgingen en om geld bedelden,
hetgeen met wanordelijkheden gepaard kon gaan.
Via de kloosterscholen hebben deze scholierenfeesten zich
verder verspreid.
Enkele laatmiddeleeuwse Nederlandse bronnen (Dordrecht
veertiende eeuw; Utrecht vijftiende en zestiende eeuw)
vermelden traktaties aan schoolkinderen en koorknapen, naast
die aan armen op de feestdag van Sint-Nicolaas.
In andere bronnen wordt de viering op straat, buiten kerk en
klooster, beschreven. Net als op vele andere belangrijke
kerkelijke hoogtijdagen werden tijdens het Sint Nicolaasfeest
markten en kermissen gehouden.
Daar schonken jongelui elkaar harten van suikergoed en
vrijers en vrijsters van speculaas.
In deze tijd werd ook al de schoen gezet en kon een geheimzinnige
hand lekkernijen strooien in huiselijke kring.
Verder organiseerden leden van Nicolaasbroederschappen (religieuze
verenigingen die een belangrijke rol speelden in de
organisatie van de Nicolaasverering) behalve processies en missen
ook maaltijden. De rooms-katholieke kerk verzette zich
tegen deze wereldse uitingen van het heiligenfeest.
Zestiende- en zeventiende eeuw
Na de Reformatie verbood de gereformeerde
kerk de
kerkelijke viering van dit rooms-katholieke heiligenfeest.
De pogingen van predikanten en stadsbesturen om ook het
feest op straat en thuis tegen te gaan (wegens wanordelijkheid
en verkwisting) hadden weinig effect, zo blijkt uit diverse
verbodsbepalingen. Als reden voor het voortbestaan
van het feest is door onderzoekers wel aangevoerd
dat de overheid niet al te streng optrad omdat ze om
economische redenen belang had bij rust.
Achttiende- en negentiende eeuw
In de periode
1750-1850 werden vanuit de hogere
stedelijke burgerij pogingen ondernomen het
sinterklaasfeest te 'beschaven'. De elite keerde zich in
deze tijd van economische achteruitgang tegen leegloperij
en verval en dus tegen de viering van het Sint
Nicolaasfeest op straat. Daarentegen stimuleerde zij
de huiselijke viering. Het feest werd gebruikt om kinderen
aan te sporen tot hard werken op school en tot gehoorzaamheid
aan de ouders in ruil voor een beloning van sinterklaas.
Luiheid werd gestraft. Sinterklaas werd een feest van
beschavers en opvoeders.
In de tweede helft van de negentiende eeuw kregen veel
elementen van de huidige viering in Nederland vorm, onder
andere onder invloed van het prentenboekje van de
onderwijzer Jan Schenkman. Hierin werden bestaande en
nieuwe elementen, zoals de aankomst van sinterklaas uit
Spanje, zijn intocht in de stad, bezoek aan school,
strooi- en pakjesavond, opvoedkundig met elkaar in samenhang
gebracht in plaatjes en teksten.
Later werden daar ook nog liedjes aan toegevoegd.
De burgerlijke sinterklaasviering, zoals die door Schenkman
werd afgebeeld, vond voorlopig alleen nog in de steden plaats.
Twintigste eeuw
Tot ver in
de twintigste eeuw bestonden er nog
grote regionale en sociale verschillen in de viering
van het feest. Pakjesavond was een stedelijk verschijnsel
dat op het platteland nauwelijks voorkwam. In dorpen werd
wel een schoen of klomp gezet met iets voor het paard,
maar alleen in burgerlijke kringen was het pakjesavond en
verscheen de sint ook zelf.
Via scholen vond de invoering van deze nieuwe
viering plaats. De scholen gebruikten sinterklaas als
steun bij de opvoeding en ontleenden er prestige aan.
Daarnaast bood de nieuwe viering een alternatief tegen
de wilde vormen van sinterklaasvieren die nog op het
platteland bestonden: het klaasjagen of sunteklaaslopen.
Lawaai makende jongelui trokken potsierlijk verkleed, met
onherkenbaar gemaakte zwarte gezichten langs de huizen.
Ze vroegen naar stoute kinderen, maakten kinderen bang,
strooiden pepernoten en vroegen om geld of lekkers.
Aan het begin van de twintigste eeuw groeide het verzet
tegen dit wilde gedoe dat gezien wordt als een vorm
van bedelarij. Daartegenover stelde men de nieuwe
beschaafde sinterklaas.
Dit proces van verburgerlijking heeft de uniformering van
het feest in Nederland tot gevolg gehad. Een voorbeeld
daarvan is ook de naam van Zwarte Piet die als enige
naam voor de knecht gaat
gelden, terwijl er tot dan
toe allerlei regionale benamingen in gebruik waren (zoals
Nicodemus, Assiepan, Hans Moef of eenvoudig Jan de Knecht).
In de loop van de twintigste eeuw begonnen ook
volwassenen onderling cadeautjes met surprises en
gedichten uit te wisselen en zij raakten meer bij het
feest betrokken. Aan intochten en schoolfeesten werd
in de kranten steeds meer aandacht besteed. Zo ontstond
een nationaal gevoel rond het feest, dat nog versterkt
werd door de uitzendingen van de intocht op de televisie met
name vanaf de jaren zestig.
Sinds de jaren dertig wordt sinterklaas door de commercie
ingezet als reclamemiddel. Deze speelde in op en versterkte
een al opkomende 'verlieving' van het feest als gevolg van
veranderingen in de opvattingen over de opvoeding. De houding
tegenover kinderen werd minder hiërarchisch. In de
toenemende gelijke gezinsverhoudingen gingen nu ook kinderen
ouders cadeautjes geven. Tegelijk veranderde de sint van een
strenge opvoeder tot een 'lieve' sint die ook stoute kinderen beloont.
In de jaren tachtig zijn actiecomités opgericht die zich
verzetten tegen een vroege komst van de kerstman, tegen
de discussies over de modernisering of afschaffing van de
figuur van Zwarte Piet en tegen de commercialisering
van sinterklaas. Hun doel is sinterklaas te beschermen
tegen concurrentie en 'vreemde' invloeden. In een artikel
in NRC-Handelsblad op 4 december 2001 is zelfs een voorstel
gedaan om sinterklaas als voorbeeld van Nederlands immaterieel
erfgoed op de lijst van de Unesco te laten plaatsen.
Een feest als sinterklaas dat door zo velen wordt gevierd
laat zich echter moeilijk beschermen, want het is een
cultureel proces dat voortdurend in beweging is. Sinterklaas
zal blijven veranderen, onder andere door deelname van nieuwe
groepen mensen aan het ritueel, zoals dat in de loop van de
geschiedenis van het feest steeds weer het geval is geweest.
In de
vierde eeuw na Christus was Sint Nicolaas (in de Nederlandse
volksmond "Sinterklaas"; in het engels "Saint Nicholas" of in het
duits "Sankt Nikolaus" genoemd) de bisschop van Myra, een
plaatsje in het huidige Turkije. Volgens de legende heeft hij zijn
dorp gered van de ondergang door honger. Het verhaal gaat ook
dat hij drie overleden kinderen weer tot leven heeft gewekt, en
geschenken en bruidschatten aan arme meisjes heeft gegeven. Sommige
bronnen vermelden dat hij overleed op 6 december in het jaar 343.
In het jaar 1087 werd zijn stoffelijk overschot naar Bari in Italie verhuisd.
Het is niet duidelijk waarom hij, volgens de Nederlandse traditie,
vanuit Spanje komt. Misschien heeft het te maken met het feit
dat Sint Nicolaas de beschermheer van de scheepvaarders was. In de
17e eeuw was Holland namelijk bekend om zijn scheepvaart. Misschien
dat door het contact met Spaanse scheepvaarders deze traditie is
begonnen. Dit kan ook het feit verklaren waarom Sint Nicolaas geholpen
wordt door zwarte pieten; de Moren overheersten in Spanje gedurende
enkele eeuwen rond die tijd. (Een andere, meer populaire, verklaring dat
de pieten zwart zijn, is het feit dat zij zich vaak in schoorstenen begeven
(zie verder), en dat ze zich daarna niet schoonmaken.)
Zijn legendarische geschenken en bruidschatten aan
arme meisjes heeft geleid tot de traditie van het geven van
cadeautjes aan kinderen op de vooravond van zijn sterfdag,
dwz op 5 december, nu zijn feestdag. De helpers van Sint
Nicolaas (in duitsland en oostenrijk "Knecht Ruprecht" of
"Krampus" genoemd) laten de overwinning van het kwaad
zien. Samen met zijn pieten brengt Sint Nicolaas een bezoek
aan de kinderen; de stoute kinderen worden gestraft,
terwijl de lieve kinderen worden beloond.
Het ergste wat je kunt overkomen is meegenomen worden
in de zak van zwarte piet; dezelfde zak waaruit de lieve
kinderen snoepjes (o.a. pepernoten, taaitaai en schuimpjes)
en cadeautjes krijgen. Een minder grote straf (maar niettemin
vervelend) is een pak slaag krijgen met de roede.
Tegenwoordig zijn er nog maar weinig stoute kinderen...
Een paar weken voor zijn feestdag komt Sint Nicolaas
naar Nederland (en België) vanuit Spanje op zijn stoomschip
met al zijn pieten en al zijn cadeautjes waar hij gedurende
het hele jaar voor heeft gezorgd. Deze intocht wordt
altijd uitgezonden op de televisie. Vanaf zijn
aankomst
tot aan zijn feestdag kunnen kinderen hun schoen zetten
voor de open haard of bij de kachel. Gedurende de nacht
brengt Sint Nicolaas een bezoek aan alle huizen; hij begeeft
zich over de daken op zijn witte/grijze paard ("schimmel"
genoemd). De zwarte pieten klimmen door de schoorsteen
en doen kleine cadeautjes in de schoenen van de
kinderen. Soms zetten de kinderen ook wat stro, wortels
en/of water klaar voor het paard.
Op de vooravond van 6 december ("Sinterklaasavond")
brengt Sint Nicolaas een bezoek aan alle kinderen. Nadat
er op de deur is geklopt laat hij, indien er lieve kinderen
zijn, een zak vol cadeautjes achter. De volgende dag, 6 december
's morgens vroeg, heeft hij iedereen vereerd met een bezoek,
en gaat hij weer stilletjes terug naar Spanje.
Een bijzonder
Sinterklaascadeau
Uit Noord Nederland komt de volgende legende: Een niet
onaantrekkelijke boerin met een aardig vermogen was al
vroeg weduwe. Het zware werk op de boerderij werd
uitstekend overgenomen door de boerenknecht. De boerin
liet haar oog vallen op deze knecht, maar het was helaas
onmogelijk om met hem te trouwen. Zelfs een huwelijksaanzoek
doen zou een schande zijn. Op Sinterklaasavond vroeg de boerin
aan de knecht zijn klompen bij de schouw te zetten zodat
Sint Nicolaas een geschenk kon brengen. De knecht voelde
niets voor deze flauwekul, maar na lang aandringen zette hij
toch zijn klomp bij de schouw. De volgende morgen trof hij de
boerin staande in zijn klompen aan en hij begreep direct de
bedoeling. Niet lang daarna traden zij in het huwelijk.
Laten we met elkaar zorgen dat we nog heel veel jaren van
de Sint en zijn trouwe knecht kunnen genieten. In huiselijke
sfeer proberen een stuk traditie te behouden met geschenken,
schoorsteen, surprises enz. onder het toeziend oog
van de goedheiligman.
Wetenswaardigheden
over Sinterklaas
Recepten uit de keuken van
Sinterklaas
De bekendste Sinterklaasliedjes
De intocht van Sinterklaas in het land
Aankomst Sinterklaas in Vianen 2005
Aankomst Sinterklaas in Vianen 2006